Гавриил Илизаров 1921 онд одоогийн Польш, Беларусийн хил орчмын Беловеж хотод маш ядуу еврей гэр бүлд төрсөн. Бага насандаа Азербайжан руу нүүж, сургуульд оройтож орсон хэдий ч маш богино хугацаанд онц сайн суралцаж төгссөн байна. Тэрээр 1944 онд Крымийн Анагаах Ухааны Дээд Сургуулийг төгсөж, эмч болох гараагаа эхлүүлжээ.
Сургуулиа төгссөний дараа түүнийг Сибирийн бөглүү
Курган мужийн хөдөөгийн эмнэлэгт томилсон. Дэлхийн 2-р дайны дараах он жилүүд
байсан тул дайнд шархадсан, яс нь буруу бороолсон, эдгэшгүй ясны халдвартай
(остеомиелит) цэргүүд маш их байв. Тухайн үед ямар ч нарийн багаж төхөөрөмжгүй,
тайрахаас өөр аргагүй гэгдэж байсан хөл, гарыг аврахын тулд тэрээр шинэ арга
хайж эхэлсэн байна.
Улмаар унадаг дугуйны хүрд, таталцлын зарчмаас санаа авч, ясыг
гаднаас нь бэхлэх анхны цагираг
хэлбэрийн гадна бэхлэгч аппаратаа (Илизаровын аппарат) бүтээжээ. Энэхүү аппаратыг орон
нутгийн төмрийн дархчуудтай хамтран хийсэн гэдэг.
Бэрхшээл ба Хүлээн зөвшөөрөгдсөн нь
Илизаровын амжилтыг Москвагийн Анагаах ухааны томоохон
академиуд, нэртэй профессорууд олон арван жилийн турш эрс үгүйсгэж, "хөдөөний
мунхаг эмчийн баталгаагүй арга" хэмээн доромжилж байв.
Гэвч 1960-аад оны сүүлээр Зөвлөлтийн алдарт өндрийн
харайлтын Олимпын аварга Валерий Брумель хүнд осолд орж, олон удаа мэс засалд
орсон ч хөл нь эдгэрэхгүй тайруулахдаа тулаад байх үедээ Курганд очиж
Илизаровоор эмчлүүлэн дахин спортын талбартаа буцаж ирснээр түүний нэр хүнд
өссөн.
Илизаров Барууны ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн
түүх бол жинхэнэ утгаараа "Төмөр хөшиг"-ийг давж гарсан анагаах
ухааны гайхамшиг байсан юм. Хэдэн арван жилийн турш Зөвлөлтийн Сибирьт
нууцлагдмал байсан түүний арга барил ердөө ганцхан хүний ачаар дэлхийд
танигдсан байдаг.
1980
онд Италийн нэртэй уулчин, аялагч Карло Маури хөлнийхөө хүнд гэмтлээс болж
шаналж байв. Тэрээр 10 жилийн өмнө хөлөө хугалсан бөгөөд 10 гаруй удаа
хагалгаанд орсон ч яс нь бороолохгүй, дээр нь ясны архаг халдвартай
(остеомиелит) болсон тул Барууны эмч нар түүний хөлийг тайрахаас өөр аргагүй
гэж үзэж байлаа.
Маури нэгэн сурвалжлагаас "Сибирийн Курганд нэгэн ер бусын эмч байна" гэдгийг сонсоод
эцсийн найдвараа тээж Илизаров руу очжээ. Илизаров түүнийг зургаан сарын дотор
бүрэн эдгээн, хөлийг нь алхуулж чадсан байна. Маури Италидаа буцаж очоод өөрийнхөө
рентген зургуудыг эмч нартаа үзүүлэхэд тэд "Энэ бол байж боломгүй зүйл, анагаах ухааны ид шид байна" гэж
дуу алдаж байсан гэдэг.
Карло
Мауриг эмчилж байсан Италийн эмч нар Илизаровыг Италийн Лекко хотод болох олон
улсын хуралд урьжээ. Энэ бол Илизаровын арга барил Барууны анагаах ухааны
тавцанд анхлан танигдсан түүхэн үйл явдал байлаа. Тэрээр хурлын индэрт гараад
өөрийнхөө рентген зургуудыг үзүүлэхэд Барууны мэс засалчид эхэндээ түүнд
итгээгүй юм. Тэд зургуудыг нь "хуурамч, эсвэл эвлүүлэг" гэж хардаж
байсан ч Илизаров тэдний нүдэн дээр өөрийнхөө аппаратыг угсарч, био-механик
зарчмуудаа тайлбарлаж эхэлснээр тэднийг бишрүүлж чадсан байна.
Италийн
эмч нар Илизаровын арга барилыг судалж, дэлгэрүүлэх зорилгоор ASAMI (Association for the Study and Application of the Methods of Ilizarov)
буюу "Илизаровын аргыг судалж,
ашишлах холбоо"-г байгуулсан. Энэхүү холбоо нь Илизаровын аргыг
Италиас эхлэн Франц, Испани, улмаар АНУ-д түгээх гүүр болсон юм.
Тогтсон дүрмийг эвдэгч танхай эмч
 |
| Мэс заслын өрөөнд тамхи татаж буй Г.А.Илизаров |
 |
| Мэс заслын дараа өвчтөнтэйгөө тамхи татаж буй Г.А.Илизаров |
Тухайн үеийн Зөвлөлтийн анагаах ухааны хатуу дэглэм, халдвар хамгааллын дүрмийг тэрээр механик үр дүнгээс доогуур тавьдаг байв. Түүний хувьд яс яаж физикийн хувьд зөв бэхлэгдэж, сунгагдах нь л хамгийн чухал байсан тул хагалгааны өрөөнд тамхи татах нь түүнд энгийн л зүйл байжээ. Хүнд хугаралтай хүнийг гипсдэж, олон сараар хэвтүүлж амраах нь тухайн үеийн алтан дүрэм байв. . Москвагийн том профессорууд түүнийг ямар ч шинжлэх ухааны үндэслэлгүй, хөдөөний мужаан гэж олон жил доромжилсон. Гэвч тэрээр үүнийг ер тоогоогүй бөгөөд эмнэлгийн зориулалтын бус унадаг дугуйны хүрд, орон нутгийн төмрийн дархны хийсэн эрэг шураг ашиглан анхны аппаратуудаа угсарч байсан нь жинхэнэ утгаараа дүрэмгүй тоглолт байлаа. Гэтэл Илизаров өвчтөнүүдээ хагалгааны дараа шууд шахам хүчээр босгож, хөлөндөө хүнд төмөр аппараттай нь алхуулж эхэлсэн нь тухайн үедээ маш харгис, гаж үйлдэл мэт харагддаг байсан ч энэ нь ясны нөхөн төлжилтийг хурдасгах гол түлхүүр байсан юм.
Тэрээр
өвчтөнүүдээ зүгээр нэг "эмчлүүлэгч" биш, харин өөрийгөө эдгээх үйл
явцын "хамтран зүтгэгч"
байхыг шаарддаг байв. Тийм ч учраас тэрээр өвчтөнүүдээ хүчээр босгож,
"Хөдөлгөөн бол амьдрал, хөдөлгөөн бол эдгэрэл" гэсэн зарчмыг хатуу
тулгадаг байжээ
Түүний өв ба амьдралын сүүлийн он
жилүүд
Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд тэрээр хүлээн
зөвшөөрөгдөж, Курган хотод тусгай зориулалтын маш том Эрдэм шинжилгээ, нөхөн
сэргээх төвийг байгуулж чадсан. Олон зуун ортой, өдөрт хэдэн зуун өвчтөн хүлээн
авдаг энэхүү төв нь өнөөдөр ч ОХУ-ын Илизаровын нэрэмжит Гэмтэл согог, нөхөн
сэргээх төв болон өргөжиж, дэлхийн өнцөг булан бүрээс эмч нар очиж суралцдаг
ортопедийн төв болон үлджээ.
1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр түүний Курган дахь
төв нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн эмч нарын хөлд дарагдах болов. Тэрээр
амьдралынхаа сүүлийн мөч хүртэл өдөрт 15-20 хагалгаанд орж, хэдэн зуун өвчтөнд
зөвлөгөө өгч, асар их ачаалалтай ажилладаг байлаа. Түүнийг Курганы шидтэн хэмээн нэрлэж, АНУ, Итали, Францаас анагаахын
салбарынхан түүний аргыг сурахаар олноороо ирж байв.
Тэрээр
зөвхөн эмч бус, Зөвлөлтийн Ардын Депутат байсан тул улс төрийн ажилд ихээхэн
цаг зарцуулдаг болсон. Гэвч тэрээр энэ нөлөөгөө өөрийнхөө хувийн амьдралд бус,
Курган дахь төвөө өргөжүүлэх, шинэ тоног төхөөрөмж авах, өвчтөнүүдийнхээ ая
тухыг хангахад ашигладаг байсан юм.
Түүний
амьдралын туршид үргэлжилсэн маш их ачаалал, хагалгааны өрөөнд өнгөрүүлсэн олон
цаг, мөн таны хэлсэнчлэн байнгын
тамхидалт нь түүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж эхэлсэн. Тэрээр зүрхний
асуудалтай байсан ч ажлаа ер хөнгөлөөгүй юм. Түүнийг ойр дотныхон нь
"өөрөө өөрийгөө шатааж амьдардаг хүн" гэж тодорхойлдог байв.
Гавриил
Илизаров 1992 оны 7-р сарын 24-нд 71 насандаа зүрхний дутагдлын улмаас гэнэт
таалал төгссөн. Тэрээр нас барахынхаа өмнөх өдөр хүртэл ажиллаж, хагалгаа хийж,
ирээдүйн төлөвлөгөөгөө ярьж байсан гэдэг.
Түүнийг
нас барсны дараа Курган дахь төвийг нь "Оросын Илизаровын нэрэмжит Гэмтэл
согог, нөхөн сэргээх шинжлэх ухааны төв" болгон нэрлэсэн. Түүний
"танхай" мэт харагддаг байсан тэрхүү зөрүүд зан чанар, шинжлэх ухааны
төлөөх тууштай байдлын үр дүнд өнөөдөр дэлхий даяар сая сая хүн хөгжлийн
бэрхшээлээс салж, хөл дээрээ алхаж байна.
Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн мөчид "Би эмч хүн, би өөрийнхөө зохиосон аппаратаар хүн
төрөлхтөнд туслах ёстой" гэсэн зарчмаасаа огтхон ч ухраагүй юм. Тэрээр
нас барахынхаа өмнөх өдөр хүртэл ажиллаж, хагалгаа хийж, ирээдүйн төлөвлөгөөгөө
ярьж байсан гэдэг.